Pentagon nakazuje audyt współpracy badawczej. Chińskie uczelnie na cenzurowanym

0 647

Pentagon, obraz wykreowany przez Leszek Ślazyk

Amerykański Departament Wojny, potocznie nazywany Pentagonem (od kształtu budynku, siedziby głównej), nakazał 30 krajowym instytucjom akademickim przeprowadzenie audytu relacji z określonymi zagranicznymi partnerami. Uczelnie mają zbadać powiązania akademickie, finansowe i badawcze, a następnie przekazać wyniki wraz z planem działań do 31 sierpnia 2026 r.

Komunikat nie wymienia nazw uczelni. Nie podaje również, ile zawiadomień odnosi się do współpracy z podmiotami z Chin, a ile do relacji dotyczących Rosji lub Iranu. Ten brak uszczegółowienia ma znaczenie, ponieważ informacja o audycie trzydziestu instytucji nie jest równoznaczna z nakazem zerwania wszelkich kontaktów naukowych między USA a Chinami. Oznacza jednak, że współpraca naukowa amerykańskich uczelni z akademikami z Chin znalazła się na cenzurowanym.

Zakres audytu i krótki termin

Departament zażądał przeglądu aktywnych współprac z podmiotami uznawanymi przez niego za budzące zastrzeżenia. Audyt ma objąć kontakty wskazane w wykazie wynikającym z sekcji 1286 National Defense Authorization Act (NDAA) na rok fiskalny 2019, a także organizacje powiązane z Instytutami Konfucjusza, które zmieniły nazwę lub formę działania.

Co mają ustalić uczelnie	Co wynika z komunikatu Departamentu Wojny
Relacje zewnętrzne	Przegląd współpracy akademickiej, finansowej i badawczej z określonymi podmiotami zagranicznymi.
Badania wrażliwe	Ocena, czy współpraca mogła obejmować badania wrażliwe albo objęte kontrolą eksportową.
Działania po audycie	Przygotowanie planu ograniczenia ryzyka, w tym możliwe zakończenie partnerstw uznanych za problematyczne.
Termin	Przekazanie ustaleń i podjętych działań do 31 sierpnia 2026 r.

Resort powiązał wykonanie tych obowiązków z możliwością ubiegania się o przyszłe federalne finansowanie badań. W jego ocenie audyty mają chronić projekty opłacane z pieniędzy publicznych przed nieuprawnionym transferem technologii, kradzieżą własności intelektualnej i wykorzystaniem przez zagraniczne podmioty. Jest to uzasadnienie przedstawione przez stronę amerykańską.

Jak działa wykaz z sekcji 1286

Punktem odniesienia dla audytów jest lista aktualizowana przez Departament Wojny na podstawie sekcji 1286 ustawy NDAA. W wydaniu opublikowanym 23 lipca 2026 r. wskazano 130 instytucji akademickich i badawczych z Chin, Rosji oraz Iranu. Komunikat nie zawiera podziału tej liczby według państw.

Administracja USA twierdzi, że aktywność podmiotów z listy zwiększa ryzyko niewłaściwego wykorzystania badań i rozwoju finansowanych przez rząd. Zaleca amerykańskim naukowcom, uczelniom i firmom szczególną ostrożność przy współpracy, przekazywaniu danych i finansowaniu projektów prowadzonych z tymi instytucjami.

W praktyce uczelnie muszą rozstrzygać nie tylko, kto jest partnerem projektu, lecz także czy jego afiliacje, finansowanie i dostęp do danych nie tworzą obowiązków wynikających z regulacji. Najbardziej odczują to zespoły pracujące w obszarach, w których łatwiej o połączenie badań podstawowych z technologiami podlegającymi ograniczeniom eksportowym.

Pentagon i spółka…

Audyt jest częścią szerszego kierunku polityki badawczej USA. 8 lipca National Science Foundation (NSF) zapowiedziała, że w roku fiskalnym 2027 zamierza zakazać używania swych środków do projektów prowadzonych z podmiotami z amerykańskich list ograniczeń. Zgodnie z zapowiedzią główni wykonawcy grantów nie będą mogli współpracować z takimi jednostkami, pełnić w nich funkcji ani otrzymywać od nich wsparcia badawczego w okresie finansowania przez NSF.

NSF podkreśla równocześnie, że międzynarodowa współpraca naukowa jest potrzebna dla rozwoju nauki. Agencja przedstawia swój model jako połączenie otwartości z kontrolą afiliacji, źródeł finansowania i zagrożeń dla integralności badań. Z perspektywy uczelni oznacza to rosnącą rolę procedur weryfikacyjnych, ale nie całkowite zamknięcie na partnerów z zagranicy.

Obecne działania wpisują się w ciąg ograniczeń, których przykładem są ograniczenia dotyczące podróży naukowców do Chin. Każda kolejna procedura wpływa na sposób organizowania projektów, wymiany danych oraz planowania międzynarodowych zespołów badawczych.

Spór o otwartość badań

W odpowiedzi na komunikat Pentagonu rzecznik ambasady Chin w Waszyngtonie, cytowany przez South China Morning Post, sprzeciwił się rozszerzaniu pojęcia bezpieczeństwa narodowego oraz polityzowaniu normalnej współpracy naukowej, edukacyjnej i akademickiej. W ocenie strony chińskiej ograniczanie takiej wymiany może zaszkodzić wszystkim uczestnikom, w tym amerykańskim uczonym i instytucjom.

Spór nie toczy się wyłącznie o poszczególne umowy między uczelniami. Dotyczy też dostępu do wiedzy, sprzętu, baz danych i wspólnych projektów w szybko rozwijających się dziedzinach. W tym kontekście uwagę przyciągają chińskie uczelnie prowadzące badania nad mikroprocesorami, ponieważ technologie półprzewodnikowe należą do obszarów silnie obecnych w napięciach między Waszyngtonem a Pekinem.

Najbliższe dni pokażą, jakie działania opiszą powiadomione uczelnie. Brak publicznej listy trzydziestu instytucji i ich partnerów utrudnia ocenę skali bezpośrednich skutków. Pewne jest natomiast, że amerykańskie wymogi bezpieczeństwa badań w coraz większym stopniu będą wpływać na praktyczne warunki współpracy naukowej z Chinami i innymi państwami objętymi polityką ograniczeń.

Może na to nie wyglądam, ale mam znajomych pośród amerykańskich naukowców. Większość moich rówieśników składa wnioski o przejście na emeryturę. Nie widzą siebie w świecie kreowanym przez idiotów. I – co ważne – nie są to naukowcy zajmujący się problematyką “gender”. To fizycy, chemicy, naukowcy zaangażowani w projkety, o których chciałbym tutaj pisac. Ale już nie ma o czym.

Źródła: